De Iranoorlog brengt de kwetsbaarheid in de heliumleveringsketen naar voren. JP Pouttu, Director Power Business bij Vaisala belicht de risico’s in een door het bedrijf verstuurd bericht uit.
Heliumtekort 5.0
Op 2 maart 2026 vielen Iraanse drones het industriële complex Ras Laffan in Qatar aan. QatarEnergy verklaarde overmacht en stopte de LNG-productie en daarmee de heliumwinning. Qatar levert ongeveer een derde van het helium ter wereld. De aanval beschadigde ongeveer 17 procent van de totale LNG-capaciteit van Qatar en ‘reparaties konden tot vijf jaar duren. Het aanbod zal naar verwachting tot 2027 ongeveer 15 procent tekortschieten ten opzichte van de vraag. Sommige analisten voorspellen tot 30 procent als de verstoringen aanhouden. Dit wordt nu al Heliumtekort 5.0 genoemd: de vijfde grote bevoorradingscrisis in twee decennia, en de eerste die een productiestop, een logistieke blokkade en een actief gewapend conflict zonder duidelijke einddatum combineert.’
Steekproefcontroles
De oorlog in Iran en vertragingen in de Straat van Hormuz beïnvloeden een breed scala aan toeleveringsketens. ‘Maar helium speelt een essentiële rol in veel industriële en medische toepassingen maar dient ook dienst bij routinematige steekproeven op transformatoren. Gebrek aan helium of hogere prijzen kunnen daarom de betrouwbaarheid van transformatoren beïnvloeden.’
JP Pouttu pleit ervoor de afhankelijkheid van steekproefcontroles af te bouwen en continue monitoring bij transformatoren te verhogen.
Dissolved Gas Analysis
Met DGA-monitoring (Dissolved Gas Analysis) bewaken gebruikers de conditie van hun oliegevulde vermogenstransformatoren. De meeste storingen in stroomtransformatoren gebeuren niet zonder waarschuwing. Je kunt het zien aan de gassen die weken of maanden van te voren oplossen in isolerende olie voordat er een acute storing optreedt. Gaschromatografie-gebaseerde DGA, zowel in laboratorium- als in veldvorm, gebruikt helium als draaggas.
Lessons learned
In de nacht van 20 maart 2025 zorgde een transformatorbrand bij het North Hyde-onderstation in West-Londen ervoor dat Heathrow Airport bijna 18 uur lang werd stilgelegd. Gevolg: meer dan 1.300 geannuleerde, ongeveer 290.000 gestrande passagiers en ongeveer 67.000 huishoudens en bedrijven zonder stroom. Het Britse minister van Energie omschreef de toestand als ‘catastrofaal’ en ‘ongekend’. Het NESO-onderzoek wees uit dat het 57 jaar oude onderstation onvoldoende brandscheiding tussen transformatoren had dus toen er één uitviel, ging de back-up mee.
Een transformator die vooruitgangssignalen stuurt via opgeloste gaspatronen die de DGA vastlegt, geeft operators tijd om te handelen. Een transformator die stilletjes uitvalt, of waarvan de bewaking is vervallen, doet dat niet.
Elektriciteit is geen handelswaar, aldus JP Pouttu. ‘Het is de backbone waarop alles draait. Essentiële diensten zijn afhankelijk van een stabiele en betrouwbare elektriciteitsvoorziening, ook verwarmingssystemen, waterzuivering en koelketens. Niets hiervan functioneert zonder een stabiel rooster. En het net is afhankelijk van transformatoren die in veel gevallen stammen uit de jaren 60 en 70 en waarvoor geen directe spare parts in een magazijn liggen. De waarde van online DGA-monitoring zit niet in wat het meet als alles in orde is. Maar het signaleert veranderingen vroegtijdig zodat de gebruiker onderhoud kan plannen.
