In aanloop naar Aqua Nederland half maart in Gorinchem geeft Hilde Niezen: directeur-bestuurder van Stichting Rioned haar kijk op de waterketen in Nederland.
Riolering
In de jaren zestig en zeventig zaten de rioleur en de zuiveraar op een lijn: Nederland moest aan de riolering. Al het water van huishoudens en straatkolken moest de buis in en naar de zuivering. In een bewonderenswaardig tempo legden ze gemengde riolering aan. Zo lukte het Nederlandse gemeenten om 99,6 procent van Nederland via de riolering aan te sluiten op een RWZI.
Veranderd inzicht
Maar de inzichten veranderden; dat resulteerde in minstens veertig jaar uitfaseren van gemengde riolering en het aanleggen van gescheiden stelsels. Het uitgangspunt: schoon hemelwater hoeft niet naar de zuivering. Sterker nog, onder het motto ‘hoe dikker het water, hoe beter het zuiveringsproces’ wil je dat regenwater juist niet verdunt. Bovendien willen we hemelwater bufferen in bodem en oppervlaktewater voor droge tijden. Hemelwater moet je dus afkoppelen.
Dat vraagt om een systeemverandering in wijken waarvan we dachten dat ze nog vele jaren mee zouden gaan. Veel gemeenten werken daar hard aan. Bedrijven ontwikkelen innovatieve infiltratiesystemen om hemelwater vast te houden en te infiltreren we zijn blij met elke druppel.
Blij met elke druppel
De grondgedachte leeft bij de rioleur en de zuiveraar nog steeds maar er ontstaan barstjes in de samenwerking. Ook anderen melden zich. De peilbeheerder zit namelijk niet altijd te wachten op grote hoeveelheden afgekoppeld hemelwater. Net als beheerders van poldergemalen in West-Nederland al dat extra regenwater uit de stad niet willen. Zij vinden dat de stad niet mag afwentelen op het landelijk gebied.
En om het nóg ingewikkelder te maken: het ogenschijnlijk logische principe ‘schoon water hoef je niet te zuiveren’ klopt in de praktijk niet altijd.
Hemelwater vervuilt onderweg
Afstromend hemelwater komt in bebouwd gebied van alles tegen: microplastics van autobanden, vogelpoep, blad, peuken en alles wat verder op straat belandt. Daarbovenop gaan er in de praktijk dingen mis. Eén foute aansluiting, ergens in een bijkeuken op privéterrein, kan zorgen voor een onopgemerkte stroom afvalwater in een hemelwaterriool. Dit soort factoren zorgt ervoor dat tegen de tijd dat het hemelwater oppervlaktewater of infiltratievoorzieningen bereikt, soms helemaal niet zo schoon meer is.
Dat ‘te vieze’ hemelwater wil de waterkwaliteitsbeheerder niet in het oppervlaktewater hebben. Het schaadt mens en milieu. En de oppervlaktewaterkwaliteit staat in Nederland al onder grote druk, onder meer door vervuiling vanuit industrie en landbouw. Ook in bodem en grondwater willen we geen viezigheid, en terecht. We hebben schoon grondwater hard nodig voor drinkwatervoorziening, industrie en bewatering. Ook de kwaliteit van onze grondwaterbronnen staat onder druk.
Dubbel investeren door te smalle afweging
Als je niet alleen naar kwantiteit maar óók naar waterkwaliteit kijkt, voorkom je dat afgekoppeld hemelwater later alsnog voor veel geld naar de zuivering moet. Dit gebeurt helaas in de praktijk. Bij een afgekoppelde wijk blijkt het hemelwaterriool een negatief effect te hebben op het ontvangende oppervlaktewater. Zodat de uitlaat alsnog terug gaat naar de zuivering. Dubbel investeren dus: eerst afkoppelen en dan toch weer terug naar de zuivering brengen. Terwijl het in zo’n geval efficiënter was geweest om het gemengde stelsel te handhaven en te verbeteren.
Uit de knoop
Gelukkig kunnen we veel. Het begint bij preventie: hoe zorgen we dat we het water minder vies maken? Denk aan het aan banden leggen van ongewenste bestrijdingsmiddelen voor particulier gebruik. Of het niet langer toestaan van zinken dakgoten.
Daarnaast komen er steeds meer voorzuivermogelijkheden van ingezameld hemelwater voordat het naar oppervlaktewater of bodem gaat. Met nieuwe geotextielen kunnen we steeds meer vervuiling uit het water adsorberen. We kunnen ook winst boeken door foutaansluitingen op te sporen en door kolken regelmatig leeg te zuigen. Daar verzamelt zich veel vuil dat zich hecht aan zand. Een logische plek om het gericht te verwijderen.
In de kern moeten we niet alleen kijken naar de hoeveelheid ‘schoon’ hemelwater die bij de zuivering wegblijft, maar ook moeten inschatten hoe schoon dat water in werkelijkheid is. Daarna volgt de afweging: kun je de kwaliteit verbeteren? En waar kun je het beste lozen of behandelen?
Dat vraagt om een integrale afweging van zowel kwantiteit als kwaliteit. Als kennisinstelling zien we graag oplossingen op basis van feiten, met een waardegestuurde analyse die over grenzen van financiering en organisaties heen kijkt naar de meest efficiënte en doelmatige keuze.
Verkokering
Ik denk dat verkokering in de watersector zo’n analyse in de weg staat. Binnen waterschappen, tussen zuiveraars, peilbeheerders en waterkwaliteitsbeheerders. Binnen gemeenten, met elk hun eigen wensen voor de openbare ruimte en waar de stedelijk waterbeheerder niet altijd aan het langste eind trekt. En tussen waterschappen en gemeenten, waarbij ook de financiële kant meespeelt.
Want degene die het ‘niet zo schone hemelwater’ ontvangt, betaalt. In proceskosten, in aanlegkosten, of in waterkwaliteits- en milieukosten. Het zou goed zijn als de afweging die belangen kan overstijgen en we het belang van de waterketen als geheel centraal zetten. Dan kun je een weloverwogen keuze maken voor de beste oplossing.
Je kunt Hilde ontmoeten op Aqua Nederland en tickets bestel je hier.
