In het Grenspark Kalmthoutse Heide, op de grens tussen Vlaanderen en Nederland, namen ze onlangs een innovatief fosfaatfilter in gebruik. Dankzij nauwe samenwerking tussen beide landen kan historisch vervuild grondwater voortaan op een natuurlijke en energievrije manier gezuiverd. Het project toont hoe grensoverschrijdende samenwerking kan bijdragen aan duurzaam natuur- en waterbeheer in een gedeeld landschap.
Historische bodemvervuiling
Voormalig landbouwgebied de Steertse Heide, een deelgebied van het Grenspark Kalmthoutse Heide, fungeert als een groot wateropvangbekken. Regenwater verzamelt zich en stroomt via greppels af richting de Groote Meer in Nederland. Door het intensieve landbouwgebruik in het verleden raakte het gebied sterk belast met meststoffen. Dat belemmert de ontwikkeling van waardevolle heide- en venvegetaties.
“Het langdurige landbouwgebruik leidde tot een hoge belasting van meststoffen zoals fosfaten en nitraten. Daardoor gaan snelgroeiende soorten domineren in De Groote Meer. Je ziet dat evolueren van rietvorming naar de opkomst van berken en dennenbomen. En zo verdwijnt stap voor stap een groot deel van de biodiversiteit”, aldus Jan Weverbergh, Directeur-bestuurder Grenspark Kalmthoutse Heide.
Hoewel nitraten relatief snel uit de bodem verdwijnen, blijven de hardnekkige fosfaten lang aanwezig in het watersysteem. Om die belasting aan te pakken, installeerden betrokken al in 2020 een eerste fosfaatfilter op Nederlandse bodem. Die installatie zuivert het water uit het noordelijke deel van de Steertse Heide. Het succes van dat eerste filter gaf het vertrouwen om het project uit te breiden.
Natuurlijke waterzuivering
De werking van het systeem is technisch eenvoudig maar doeltreffend. Opgevangen regenwater stroomt door een filterlaag van ijzerzand, een restproduct uit de drinkwaterwinning. Fosfaten binden zich aan dat zand, zonder pompen of energieverbruik. Zo vindt duurzame zuivering plaats voordat het de grens overgaat.
Een nieuw, tweede fosfaatfilter richt zich op het zuidelijke deel van het gebied. De installatie ligt op Belgisch grondgebied maar de provincie Noord-Brabant betaalt 1,4 miljoen euro mee.
Samenwerking
Die deed de investering op basis van jarenlange, grensoverschrijdende samenwerking binnen het Grenspark Kalmthoutse Heide. Vlaamse en Noord-Brabantse overheden, terreinbeheerders en waterpartners werken er al jaren samen aan één samenhangend landschap. Dit zonder zich te laten belemmeren door bestuurlijke grenzen.
Lukas Jacobs, voorzitter van het Grenspark noemt Het Grenspark een voorbeeld van hoe samenwerking over grenzen heen kan leiden tot betere natuurkwaliteit en duurzaam waterbeheer. “Dit project laat zien dat gedeelde verantwoordelijkheid ook tot gedeelde winst leidt, voor mens én natuur.”
“Het kwetsbare natuurgebied De Groote Meer wordt bedreigd door fosfaten en verdroging. Met deze maatregelen voorzien we het gebied van zuiver water dat ten goede komt aan de biodiversiteit in de Groote Meer en verder in natuurgebied de Brabantse Wal. Ook de waterhuishouding verbeterde waardoor het nieuwe ecosysteem veel meer tegen een stootje kan. De jarenlange, nauwe samenwerking met de Vlaamse en Noord-Brabantse partners, vervult mij met trots. Iedereen nam zijn verantwoordelijkheid voor dit robuuste natuurgebied. Natuur en water stoppen nou eenmaal niet bij landsgrenzen”, zegt Hagar Roijackers, Gedeputeerde Natuur, Milieu en Aanpak Landelijk Gebied.
Verder leverden Grenspark Kalmthoutse Heide (coördinatie en projectverantwoordelijke); Waterschap Brabantse Delta (expertise waterkwaliteit en monitoring na oplevering); Agentschap voor Natuur en Bos van de Vlaamse Overheid (expertise en perceel voor filter); Witteveen + Bos (studie- en ontwerpwerk en begeleiding van de werf); Heyrman-De Roeck (uitvoering op terrein) en enkele vrijwilligers (terreinkennis en expertise vanuit achtergrond als ingenieur) hun bijdragen.
Meer dan waterzuivering
De oplevering van de fosfaatfilter kadert in een bredere natuurhersteloperatie. Tegelijk werd ook het Evertandven, een gedempt ven van vier hectare, opnieuw ingericht. Door natuurlijke schommelingen in het waterpeil ontstaat zo opnieuw een dynamisch ecosysteem met grotere variatie aan planten- en diersoorten.
